Ինչ է հետաքրքրում և զարգացնում մանկան

********* Այս կրթական - դաստիարակչական մանկական բանահիւսութեան վերջին յօդը կազմում են հանելուկները: Սրանք աւելի քան նախորդ տեսակները դիմում են մանկան խելքին ու սրամտութեանը, պահանջելով որոշ չափի մտաւոր հասունութիւն և կարծես պատրաստելով նրան անցնելու դպրոցական շրջանին: Հնում հանելուկները յայտնի չափով բռնում էին դպրոցական վարժութեան տեղ, մանաւանդ զուտ մտաւոր զարգացման տեսակետից: Մեր ծերունիներից շատերը մեծ սիրով յիշում են այն երեկոները, երբ տանեցիք հաւաքւելիս էին լինում ճրագի շուրջը կամ բախարու առջև, ամեն մէկը իր աշխատանքը ձեռքին, և հայրը` չիբուկը փշշացնելով, տալիս էր ընտանիքի կրտսեր անդամներին զանազան հանելուկներ և խրթին հարցեր, աշխատելով միևնոյն ժամանակ շփոթեցնել նրանց, խճճել: Իսկ որը մտաւոր մարզանքի դաս էր: Հանելուկի նպատակն է մտքի մարզանք կամ գիտութեան վերաստուգում: Նիւթը նա առնում է շրջապատող բնութիւնից և կեանքից և լուծելու համար հետևապէս պահանջում է սրամտութիւն և երևակայութիւն: Հանելուկի վառ պատկերաւորութիւնը, առարկաների կտրուկ, հակասութիւններից հիւսւած բնորոշութիւնը երեխաների աչքն են բացանում և ցոյց են տալիս առարկաների շատ և շատ նոր յատկութիւններ, ներկայացնում են նրանց աւելի սաստիկ, աւելի պայծառ կերպով, քան թէ երեխաները սովոր են տեսնելու: Իսկ այն աշխատանքը, որ հանելուկը տալիս է մտքին, ինքնըստինքեան այնքան ուրախ, գրաւիչ է, այնքան գրգռում է մտաւոր եռանդը, որ հանելուկը անկարելի է չը համարել մի բարենպաստ գործօն երախայի առողջ, բազմակողմանի մտաւոր զարգացման համար: Երեխայի ուշադրութիւնը մէկ անգամից յափշտակւում է այդ ֆօկուս-մօկուսներով, ածականների այդ խաղով, ամենաանսպասելի զուգադրութիւններով և հրաշալի, իսկ-որ հեքիաթական եզրակացութիւններով: Հանելուկը զարմանալի յատկութիւն ունի միացնելու աշխատանքը զւարճութեան հետ, վարժեցնելու բանականութիւնը` միաժամանակ վարժեցնելով և երևակայութիւնը, ձուլելու վերացականը և իրական-շօշափելին, ռէալականն ու հրաշալին. նա հանդիսանում է մի փոքրիկ նմուշ ուսուցման ամենակատարեալ եղանակի - արագ, մէկ անգամից տիրանալ մանկան ուշադրութեանը, ամուր և վառ կերպով տպաւորել գիտոիթիւնը նրա յիշողութեան մէջ, սրել անվարժ հայեացքը և հնարաւորութիւն տալ լիովին վայելելու աշխատանքի բերկրանքն ու դժւարութեանը յաղթելու քաղցրութիւնը: Եւ երեխաների առհասարակ ոչ միայն խոյս չեն տալիս այն մտաւոր լարումից, որ պահանջում է հանելուկի լուծումը, այլ, ընդհակառակը, հազիւ թէ մի ուրիշ մտաւոր զբաղմունքով այն աստիճան հետաքրքրւում են և սիրում են, քան թէ հանելուկներն են, - եթէ միայն նրանք հիւսւած են մանկան ծանօթ կեանքի պայմաններիցԺողովրդի մէջ տարածւած է բազնաթիւ հրաշալի («առասպելական») հանելուկները այդ պատճառով անյարմար են քաղաքացի մանուկների համար: այդ հենելուկների համը նրանք չեն կարողանում հասկանալ և ինչպէս հարկն է վայելել, քանի որ չեն ունենում կենդանի, անմիջական տպաւորութիւններ` բնութիւնից և ռամիկ ժողովրդի կեանքից քաղւած:): Նախ` հնարաւորութիւն ունենալ սեփական մտաւոր ուժերը փորձելու, այն էլ` անակնկալներով հարուստ ասպարէզում, այնուհետև, երբ հանելուկի իմաստը գտնւած է, տեսնել, թէ ինչոր այնքան առասպելական, զարմանալի, անկարելի էր համարւում, իսկապէս կայ և ամենաբնական գծերն ունի, - միթէ այս ամենը չի կարող յափշտակել, գրաւել, զարգացնել մանկան և սէր ներշնչել դեպի մտաւոր լարումը: Վերձնենք ժողովրդական բանաստեղծութեան գանձարանից մի քանի հանելուկ, իբրև օրինակներ, համախմբելով դրանց համաձայն այն բանին, թէ ինչին են դրանք վերաբերում. - բնութեանը ընդհանրապէս, կենդանական աշխարհին, մարդուն թէ ընտանեկան նիստ ու կացին Օրինակները վերցրել են հայկական հենելուկներից:) 1. Ծովից կելնի, ծով կը մտնի, հարիւր տեսակ ռանգ ունի, ամեն օր` կուլ կը տայ, հազարից մէկ` վեր կուտայ (ամպ). - Մանր մանր եկեղեցի, դանակով զարկի` դուռը բացի, մտայ ներսը համբուրեցի, քարերը դէն թափեցի (ձմերուկ): - Էն ինչ է. - նիւթ չունի, շուտ կը վազի - ոտ չունի. բռնողին օգուտ չունի. (ստւեր): - Սէլով փէտ` կացին չի դիպել, թօփով ատլաս` մկրատ չի տեսել, ջւալով ալիւր` ջաղաց չի մտել (փշատ): - Ուն ունի, բուն ունի, կաքաւի պէս` կտուց ունի (սիսեռ): - Մի տուն ունեմ` մ`կ սիւնանի, հարիւր հազր տախտակ ունի (սունկ): - Պառաւը կանգնել է առւին, քառասուն կարկատան կրծքին (կաղամբ): 2. Թագավոր ունեմ հնոց նորոց, գլուխն ունի` ոսկէ քորոց, ելաւ կանչեց ննջելոց, Քրիստոս յարեալ ի մեռելոց (աքաղաղ): - Սև է սաթի նման, սպիտակ է կաթի նման, պոչը խաչերկաթի նման (կաչաղակ): _ Կերթայ կուգայ` հետք չունի, ետ կը դառնայ` թոզ չունի, թռչուն է ` բայց թև չունի, գոմէշ է` սմբակ չունի (օձ): - Լարը քաշեմ, սարը ժաժ գայ (ուխտ): 3. Երկնքից մէկ մարդ իջաւ, փայտէ ձին տակը, օրը երկու գառ կուտի, բայց էլի չի կշտանայ (մանուկը օրօրոցի մէջ): - Օր ու գիշեր չի քնի, մարդու մօտ քիչ կը կանգնի, ինչքան էլ կուզես վազի, ետևիցը չես հասնի (միտք): - Մէկ ձմերուկ կայ, օխտը ծակ ունի (գլուխ): 4. Էստեղ պուպուզ, էնտեղ պուպուզ, դռան ետևը կուկուզ (ավել): - Հոգի չունի` կը խոսի, ձեռներ չունի` կածխատի անգլուխ է, անոտ է, ինչ որ իրան` տաս կուտի (գրիչ): - Սարից կուգայ սլվլալէն, ոսկէ բեխեր պլպլալէն (գերանդի): - Ածեցի ածմծեցի, բկիս ծակին դէմ արեցի (հաց): - Չորս ախպէր են մէկ վերմակի տակ (քուրսի): - Կապեմ կերթայ, արձակեմ կը կանգնի (տրեխ): Հնումը շատ էին տարածւած մի առանձին տեսակ հանելուկներ - խրթին հարցեր, որոնք մեր ժամանակներում հետզհետէ աւելի և աւելի կորցնում են իրենց նշանակութիւնը: Մանուկը ստանում է իր գիտութիւնը գլխաւորապէս դպրոցի միջոցով, և այդ տեսակ հանելուկները, որոնցով աւելի շուտ երեխայի գիտութիւնն էին չափում, քան թէ նրա խելքը, հետզհետէ արագ անհետանում են, քանի աւելի առհասարակ շատանում է գիտութիւնների պաշարը: Խրթին հարցերը մեծ մասամբ ենթադրում էին որ մանուկը ունի բաւականաչափ տեղեկութիւններ գիտութեան այս կամ այն ճիւղից: Ի նկատի ունենալով այն, թէ ինչ էր հնում գիտիւն համարւում, այդ հարցերը վերաբերում էին գլխաւորապէս սրբազնան պատմութեանը և հաշւին: Այդ հարցերով ծնողները փորձում էին թէ որ չափ հիմնաւոր կերպով են երեխաները անցել սրբազան պատմութիւնը և թէ արդեօք թւաբանական պարապմունքները զարգացրել են նրանց մէջ հաշիւ անելու գործնական ընդունակութիւնը: Առաջին տեսակի հարցերիցն են օրինակ`. «Երկինքը հով, գետինը ծով. ինչպէս եզ էր, որ բերեց կով» Ադամ): - «Փայտէ բալնիք, ձրի կողպեք, որսը փախաւ, որսորդը բռնւաւ» (կարմիր ծովը և իսրայելացիք): Իսկ երկրորդ տեսակի հարցերն են` օրինակ. «երկու հայև, երկու որդի, պապն ու թոռը գնացին որսի, երեք կխտար սպանեցին և իրար մէջ հաւասար բաժանեցին, էնպէս որ ամեն մէկը մի մի կխտար ստացաւ: Էտ ոնց էր» (երեքով էին - պապը, որդին և թոռը): Կան և բնապատմական միտք ունեցող հարցեր. «Այն ինչն է, որ աշխարհի ստեղծագործութիւնից ապրում է, բայց խորս շաբաթականից մեծ չէ» (ամիս): Այժմ քիչ թէ շատ նշանակութիւն ունեն երկրորդ տեսկի հարցերը, կատակ և երկմիտ հարցերը, որոնց նպատակն է շփոթեցնել, խճճելԱյս տեսակ հանելուկ հարցերիցն են`. «Հարիւր կաքաւ տեսայ, մէկին սպանեցի. քանիսը մնաց» (մեկը, մնացածները փախան): «Ինչիցն է սագը լող տալիս» (ափից): «Ինչպէս մէկ տառով գրենք միս» (ս):): Այսպէս ուրեմն, ով որ կամենում է իմանալ թէ ինչպէս էին կրթում և սովորեցնում հնում, պէտք է դիմի ժողովրդական հանելուկների և խրթին հարցերի հարուստ պաշարին. նրան կը զարմացնի ուսուցման և կրթութեան հին, գիւղացի պապերից ժառանգած եղանակը. նա կը համոզի թէ որքան միջոցներն ու նպատակները յարմարեցրած են էին ժամանակի պայմաններին և պահանջներին, կը համոզւի ժողովրդի իսկոր հանճարեղ մանկավարժական իմաստութեան մէջ, որից վատ չէր լինի որ փոխ առնէին մեր ժամանակակից մանկավարժները:

Ծ. թարգմ. Հեղինակը այստեղ յայտնի չէ թէ ինչու ոչինչ չէ ասում ժողովրդական մանկական բանաստեղծութեան մի այլ ճիւղի մասին, որը ոչ պակաս կարևոր նշանակութիւն ունի մանկան սկզբնական դաստիարակութեան համար, այն է` առածների, ասւածքների և շուտասելուկների մասին: Առակներն և ասւածքները իրենց մէջ պարունակում են ժողովրդական իմաստութեան մի անսպառ պաշար, որ դարէ դար անցել է և բիւրեղացած բառական ձևակերպութիւն է ստացել: Ժողովրդական լեզւի լաւագոյն յատկութիւնները մանաւանդ դրանց մէջ են դրոշմւած: Միւս կողմից` շուտասելուկներն էլ աչքի առաջ ունեն մի մեծ մանկավարժական նպատակ - այն է զարգացնել և վարժեցնել ձայնական գործարանները, թլպատութեան և կակազութեան առաջն առնել և նպաստել արագախոսութեան: Չը նայելով որ այսպիսի ահագին նշանակութիւն ունի ժողովրդական բանահիւսութիւնը մանուկ սերունդի դաստիարակութեան համար, այնուամենայնիւ մեր հայկական մանկական գրականութեան մէջ դեռ չէնք կարողացել հարկաւոր չափով օգտւել այդ աղբիւրից: Մինչև օրս եղել են մի երկու այդպիսի փորձեր, գլխաւորապէս Ղ. Աղայեանի ձեռքով, որոնք մտել են մեր բոլոր դպրոցական դասագրքերի մէջ: Հայ դաստիարակը ստիպւած է օգուտ քաղել առաւելապէս այն հում նիւթերից, որ ցրւած են զանազան ազգագրական հրատարակութիւնների մէջ, օրինակ, բացի պ. Ե. Լալայեանի «Ազգագրական հանդէսից», նաև պ. Տիգր. Նաւասարդեանի «Ժողովրդական հեքիաթներ» 10 գրքոյկների, Գ. եպ. Սրւանձտեանի գրւածքների, «էմինեան գրադարանի» մէջ: Մշակւած հեքիաթներից ունենք Ղ. Աղայեանի հեքիաթները (պատկերազարդ) և Ս. Քամալեանի հեքիաթները: Իսկ երգերի, առակների, առածների, շուտասելուկների մշակումը լրջօրէն չի ձեռնարկւած: